خليفة الله
خلیفةالله
خلیفةالله (به معنای جانشین خدا در زمین) از نام‌ها و القاب امام مهدی (عج) در متون و روایات اسلامی است. این تعبیر در منابع اسلامی دربارهٔ برخی پیامبران و جانشینان الهی نیز به کار رفته است. در این دیدگاه، خلیفهٔ الهی کسی است که از جانب خداوند برای هدایت مردم و اجرای احکام الهی برگزیده می‌شود.
معنا و کاربرد خلیفةالله
از القاب امام مهدی (عج)، «خلیفةالله» به معنای جانشین خدا بر روی زمین است. در زیارت امام زمان (عج) در روز جمعه می‌خوانیم:
- «السَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّةَ اللهِ فِی أَرْضِهِ وَ خَلِیفَتَهُ عَلَی عِبادِهِ»
- سلام بر تو، ای حجت خدا در زمین و جانشین او بر بندگانش.[۱]
تعبیر خلافت دربارهٔ فرستادگان الهی، در قرآن کریم نیز به کار رفته است. خداوند هنگام آفرینش آدم به فرشتگان فرمود:
- و هنگامی را که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی قرار خواهم داد.[۲]
همچنین خداوند خطاب به داوود پیامبر فرمود:
- ای داوود، ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم؛ پس میان مردم به حق داوری کن.[۳]
خلافت الهی در اندیشهٔ شیعه
در اندیشهٔ شیعه، خلافت الهی جایگاهی است که خداوند برای هدایت و تدبیر جامعهٔ انسانی به پیامبران و اوصیای برگزیدهٔ خود عطا می‌کند. بر اساس این دیدگاه، خلیفهٔ الهی وظیفه دارد جامعه را بر پایهٔ حق و احکام الهی هدایت کند و زمینهٔ زندگی موحدانه را فراهم آورد.
بر این اساس، خلافت امام مهدی (عج) که در روایات با تعبیر «خلیفةالله» بیان شده است، از سنخ خلافت الهی پیامبران و اوصیای برگزیده دانسته می‌شود؛ از جمله آدم و داوود و دیگر شخصیت‌هایی که در متون دینی به خلافت الهی توصیف شده‌اند.
در تبیین کلامی این مقام، علم و عصمت از ویژگی‌های لازم برای خلیفهٔ الهی شمرده می‌شوند؛ زیرا او باید بتواند حکم الهی را تشخیص دهد و بدون خطا در اجرای آن عمل کند. از این رو، در اعتقاد شیعه، تعیین چنین جانشینی به خداوند بازمی‌گردد و پیامبر اسلام (ص) امامان دوازده‌گانه را به فرمان خدا معرفی کرده است.
خلیفةالله در روایات
در برخی روایات شیعه، امامان به‌عنوان جانشینان خداوند در زمین معرفی شده‌اند:
- «الْأَئِمَّةُ خُلَفَاءُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي أَرْضِهِ»
- امامان، جانشینان خداوند عزوجل در زمین هستند.[۴]
در روایتی از پیامبر اسلام (ص) نیز دربارهٔ قیام قائم آمده است:
- «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَقُومَ قَائِمٌ لِلْحَقِّ مِنَّا ... فَإِنَّهُ خَلِيفَةُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلِيفَتِي»
- قیامت برپا نمی‌شود تا آنکه قیام‌کننده‌ای از ما برای حق قیام کند؛ او جانشین خداوند عزوجل و جانشین من است.[۵]
در شماری از منابع اهل سنت نیز تعبیر «خلیفةالله» دربارهٔ مهدی نقل شده است:
- «فَإِنَّهُ خَلِيفَةُ اللهِ الْمَهْدِيُّ»
- او مهدی، جانشین خداوند است.[۶]
دوازده خلیفه از قریش
در روایتی دیگر از پیامبر اسلام (ص) آمده است که دین اسلام تا قیامت پایدار خواهد ماند یا تا زمانی که دوازده خلیفه بر مردم حکومت کنند؛ همگی آنان از قریش‌اند:
- «لَا يَزَالُ الدِّينُ قَائِمًا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ أَوْ يَكُونَ عَلَيْكُمْ اثْنَا عَشَرَ خَلِيفَةً كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ ...»[۷]
برخی عالمان اهل سنت، از جمله سیوطی، دیوبندی و ابن‌کثیر، در آثار خود به مسئلهٔ دوازده خلیفه و ارتباط آن با مهدی پرداخته‌اند. در شماری از این تفسیرها، مهدی از مصادیق خلفای عادل دانسته شده است؛ شخصیتی که بنا بر روایات مهدوی، زمین را پس از گسترش ظلم و ستم از عدل و داد پر خواهد کرد.[۸]
جایگاه خلیفةالله در باور شیعی
در تبیین اعتقادی شیعه، خلیفةالله مظهر هدایت و فیض الهی و نشانه‌ای از اسماء و صفات خداوند دانسته می‌شود. بر پایهٔ این دیدگاه، جایگاه امام در هدایت انسان‌ها و پیوند آنان با خداوند اهمیت محوری دارد.
از این منظر، پیروی از امام، توسل به او و تمسک به هدایتش در چارچوب باورهای شیعی، راهی برای تقرب به خداوند شمرده می‌شود. این برداشت، بخشی از تبیین کلامی مقام امامت و خلافت الهی در سنت شیعه است.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ مفاتیح الجنان، زیارت امام زمان (عج) در روز جمعه.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۳۰.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ ص، آیهٔ ۲۶.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۱، ص ۱۹۳.
- ↑ صدوق، محمد بن علی، کمال‌الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۵۹.
- ↑ برای نقل این روایت بنگرید به: احمد بن حنبل، المسند، ج ۳۷، ص ۷۰؛ ابن ماجه، السنن، ج ۲، ص ۱۳۶۷، حدیث ۴۰۸۴؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج ۴، ص ۴۶۳؛ بیهقی، دلائل النبوة، ج ۴، ص ۵۱۵؛ بزار، المسند، ج ۲، ص ۱۲۰. مشخصات چاپ و شماره‌گذاری صفحات و احادیث باید با نسخهٔ مورد استفاده تطبیق داده شود.
- ↑ ترمذی، السنن، ج ۴، ص ۵۰۱، حدیث ۲۲۲۳؛ احمد بن حنبل، المسند، ج ۷، ص ۴۱۲، حدیث ۲۰۸۸۲. مشخصات جلد و صفحه باید با چاپ مورد استفاده بررسی شود.
- ↑ سیوطی، العرف الوردی فی أخبار المهدی، ج ۱؛ دیوبندی، تفسیر کابلی، ج ۴، ص ۳۷۴؛ ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج ۳، ص ۳۰۱. مشخصات کتاب‌شناختی و صفحات باید با نسخهٔ مورد استناد تطبیق داده شود.