عثمان بن سعید عمروی
نایب اول - عثمان بن سعید عمروی
امام عسکری علیهالسلام پیش از رحلت خود، عثمان بن سعید عمروی راکه از وکلا و اصحاب خاص بود، در چند مجلس به اصحاب خود معرفى و او را توثیق فرمودهاند و حتی او را نه تنها در حیات خود؛ بلکه پس از شهادت خویش نیز مورد وثوق و اعتماد دانستهاند و فرمودهاند:
هذا أبوعَمرو، الثِقَةُ الأمین، ثِقَةُ الماضی و ثِقَتی فِی المَحیا و المَمات، فَما قالَهُ لَکم فَعَنّی یقولُه و ما أدّی إلَیکم فَعَنّی یُؤَدّیه.[۱]
این ابوعمرو، فردی مورد اطمینان و امین است. او مورد اعتماد امام قبلی (یعنی امام هادی علیهالسلام) و نیز مورد وثوق من در زندگی و پس از مرگم است. پس هر چه برای شما گفت از من نقل کرده است و هر چه به شما رسانید از جانب من است.
در برخی از این مجالس آن حضرت جناب عَمری را به صراحت به عنوان نایب فرزند خود نیز نزد اصحاب معرفی فرمودهاند. از جمله در حضور چهل تن از یاران خاص خویش که برای آگاهی یافتن از جانشین آن حضرت به حضورشان رسیده بودند، پس از نشان دادن کودک ماهروی خود به اصحاب، خطاب به آنان فرمودند:
هذا إمامُکمْ مِنْ بَعْدِی وَ خَلِیفَتی عَلَیکمْ أطیعُوهُ وَ لا تَتَفَرَّقُوا مِنْ بَعْدِی فَتَهْلِکوا فِی أدْیانِکمْ ألا وَ إنَّکُمْ لا تَرَوْنَهُ مِنْ بَعْدِ یوْمِکُمْ هذا حَتَّى یتِمَّ لَهُ عُمُرٌ فَاقْبَلوا مِنْ عُثْمانَ ما یقُولُهُ وَ انْتَهوا إلَى أمْرِهِ وَ اقْبَلوا قَوْلَهُ، فَهُوَ خَلِیفَةُ إمَامِکُمْ وَ الأمْرُ إلَیه.[۲]
بعد از من، این (فرزندم) امام شما و جانشین من میباشد. از وى پیروى کنید و پراکنده نگردید که در امر دین خود به هلاکت میرسید. بدانید که بعد از امروز دیگر او را نخواهید دید تا عمر او کامل شود. پس هر چه عثمان بن سعید از جانب او به شما خبر میدهد، بپذیرید. او نماینده امام شماست و امر (نیابت) به وى تفویض میگردد.
عثمان بن سعید مدت ده سال وکیل امام هادى علیهالسلام بود و پس از آن وکالت امام حسن عسکری علیهالسلام را به عهده داشت و پس از رحلت امام به ظاهر مراسم تغسیل و تکفین وی را انجام داد. در طى مدت کوتاهی که او نیابت خاص امام دوازدهم را به عهده داشت، شیعیان به وى رجوع مىکردند و توقیعات صادره از ناحیه امام به دست وى به شیعیان مىرسید.
دوران نیابت ایشان از امام زمان علیهالسلام کوتاه بود. تاریخ وفات ایشان به درستی مشخص نیست؛ اما بر اساس قراینی که موجود است ایشان در حدود سالهای 264 یا 265 وفات کرده است.[۳] همین دوران کوتاه، بسیار پر فتنه بود؛ زیرا از سویی به تازگی امام یازدهم از دنیا رفته بودند و جانشین ایشان نیز به ظاهر برای بسیاری از مردم مشخص نبود. از سوی دیگر نیز خلیفه عباسی به شدت در پی یافتن امام دوازدهم بود تا ایشان را از بین ببرد. لذا کوچکترین نشانهای از حضرت ممکن بود جان ایشان را به خطر اندازد. از طرف دیگر سودجویانی نظیر جعفر کذاب از این موقعیت سوءاستفاده کرده و با انکار فرزند داشتن امام عسکری علیهالسلام به دعوی امامت پرداختند. همان طور که پیش از این به تفصیل بیان کردیم، این عوامل دست به دست هم داده و باعث حیرت و سرگردانی شیعیان در این برهه زمانی شدند. در نتیجه از مهمترین کارهای جناب عثمان بن سعید مقابله با این فتنهها و روشن ساختن ذهن شیعیان ناآگاه نسبت به وجود امام عصر علیهالسلام بود. البته این روشنگری باید به صورتی انجام میگرفت که باعث تحریک عوامل حکومتی و در نتیجه ایجاد خطری برای جان شریف حضرت نگردد. در بخشهای قبل مواردی از نقشآفرینی نایب اول را ذکر کردیم. مثلاً در بخش نجات شیعیان از فتنههای آغاز غیبت، داستان فردی را ذکر کردیم که جعفر کذاب برایش نامهای نوشته و خود را جانشین امام عسکری خوانده بود. آن فرد با کمک احمد بن اسحاق و از طریق جناب عثمان بن سعید این مطلب را با حضرت در میان گذاشته و پاسخ و راهنمایی لازم را دریافت کرده بود.
ایشان از سامرا به بغداد مهاجرت کرد و تا پایان عمر شریفش در منطقه کرخ این شهر – که محل سکونت شیعیان بود- سکنی گزید و در اینجا به رسیدگی به امور شیعیان پرداخت. شاید این کار برای دور بودن از پایتخت و عمّال حکومتی بوده تا کمتر در معرض دید خلیفه و مقامات حکومتی باشد.[۴]
مهدی موعود کیست.