نواب اربعه
حضرت امام زمان علیه السلام در زمان غیبت صغری چهار نایب خاص که معروف به نواب اربعه هستند را انتخاب کردند که یکی پس از دیگری در طول ۶۹ سال غیبت صغری وظیفهٔ ارتباط مردم با امام زمان علیه السلام و رساندن پاسخهای ایشان را بر عهده داشتند.
نواب اربعه
- عثمان بن سعید عَمری (درگذشت قبل از ۲۶۷ق)
- اولین نایب خاص امام زمان(عج) است.
- در روایات آمده است امام عسکری(ع) فرزندش امام مهدی(عج) را به چهل نفر از اصحاب خود نشان داد و به آنان گفت در طول غیبت امام دوازدهم، از عثمان بن سعید اطاعت کنند. همچنین امام زمان در دیدار با اهل قم، به نیابت عثمان بن سعید اشاره کرد و آنان را به او ارجاع داد. عثمان بن سعید تا پایان عمر (در حدود ۶ سال) نیابت امام زمان را بر عهده داشت.
- محمد بن عثمان بن سعید عَمری (درگذشت ۳۰۵ق)
- پسر نایب اول، دومین نایب خاص امام زمان است. وقتی نایب اول وفات کرد، امام زمان(عج) نامهای به پسر او محمد بن عثمان نوشت و ضمن تسلیت به او، وی را جانشین پدر کرد. پیش از آن نیز، امام حسن عسکری(ع) محمد بن عثمان را وکیل امام زمان معرفی کرده بود. محمد بن عثمان عمری در حدود چهل سال نیابت امام را بر عهده داشت.
- حسین بن روح نوبختی (درگذشت ۳۲۶ق)
- سومین نایب امام مهدی(عج)، از معتمدان محمد بن عثمان و نزدیکان وی در بغداد بوده است. محمد بن عثمان در واپسین روزهای حیات، او را به دستور امام زمان، جانشین خود معرفی کرد. وی ابتدا در حکومت عباسی دارای موقعیت و احترام ویژه بود؛ اما بعدها دچار مشکل شد تا جایی که مدتی زندگی مخفیانه داشت و سپس به مدت پنج سال در زندان، حبس شد. او در حدود ۲۱ سال نایب امام زمان بود.
- علی بن محمد سَمُری (درگذشت ۳۲۹ق)
- چهارمین نایب امام زمان(عج) که به مدت سه سال (۳۲۶ - ۳۲۹ق) عهدهدار مقام نیابت شد. دوران نیابت سمری با سختگیری حکومت و شدت خفقان همراه بود و همین او را از فعالیتهای گسترده در سازمان وکالت باز میداشت. توقیع امام زمان به علی بن محمد سمری درباره خبر وفات او و پایانیافتن دوره نیابت خاصه و آغاز غیبت کبری از مهمترین اتفاقات حیات آخرین نایب است.
توقیع امام عصر به سمری «خداوند در وفات تو به برادرانت اجر عنایت فرماید. تو تا شش روز دیگر وفات خواهی کرد. پس کارهایت را تمام کن و هیچکس را جانشین خود قرار نده؛ زیرا اکنون غیبت دوم آغاز شده و تا زمانی طولانی که خداوند اجازه فرماید، ظهوری نخواهد بود تا قلوب (مردم) از قساوت، و جهان از بیعدالتی مشحون گردد و کسانی به سوی هواداران (شیعیان) من آیند و مدعی شوند که مرا رؤیت کردهاند. لکن آگاه باش، هر کس قبل از قیام سفیانی و صیحه آسمانی ادعای رؤیت مرا کند، افترازنندهٔ دروغگوست.»